รายงานพิเศษ.......ศรัทธาสถิต มนต์เสน่ห์แห่งลำน้ำป่าสัก สืบสานตำนาน “ประเพณีอุ้มพระดำน้ำ” พิธีกรรมศักดิ์สิทธิ์หนึ่งเดียวในโลก

 

   แฟ้มภาพ : ภาพบรรยากาศ ประเพณีอุ้มพระดำน้ำ

  ยามเมื่อลมสารทพัดผ่าน ในวันแรม 15 ค่ำ เดือน 10 ของทุกปี ลำน้ำป่าสัก ณ จังหวัดเพชรบูรณ์ จะเนืองแน่นไปด้วยมหาชนที่มาร่วมเป็นสักขีพยานในพิธีกรรมอันเข้มขลัง “ประเพณีอุ้มพระดำน้ำ” มรดกทางวัฒนธรรมและตำนานความศรัทธาอันยาวนานกว่า 400 ปี ซึ่งเริ่มจัดขึ้นอย่างเป็นทางการตั้งแต่วันที่ 19 กันยายน พ.ศ. 2522 จวบจนปัจจุบัน

ภาพอันตื่นตาตื่นใจของพ่อเมืองเพชรบูรณ์ผู้ก้าวลงสู่กระแสน้ำเชี่ยวกรากกลางแม่น้ำป่าสัก พร้อมประคอง "พระพุทธมหาธรรมราชา" พระพุทธรูปคู่บ้านคู่เมืองดำดิ่งลงสู่ก้นบึ้งของแม่น้ำ และกรมการเมืองทั้ง 4 มิใช่เพียงงานรื่นเริงประจำปี หากแต่เป็นกุศโลบายอันลึกซึ้งชาญฉลาดจากบรรพชนแห่งผู้นำ และเป็นมรดกทางความคิดที่หลอมรวมคน สายน้ำ และศาสนาเข้าเป็นหนึ่งเดียวกัน

   แฟ้มภาพ : ภาพบรรยากาศ ประเพณีอุ้มพระดำน้ำ

 จากตำนานความอัศจรรย์กว่า 4 ศตวรรษ จุดเริ่มต้นแห่งศรัทธามิได้เกิดจากคำสั่งของชนชั้นปกครอง แต่ผุดพรายขึ้นมาจากวิถีชีวิตของชาวประมงพื้นบ้านในสมัยอยุธยา (ราวพุทธศตวรรษที่ 21)

การค้นพบปาฏิหาริย์ กลุ่มชาวประมงออกหาปลาบริเวณวังสะพุง (ท่าน้ำหน้าวัดไตรภูมิ) แต่กลับจับปลาไม่ได้เลยแม้แต่ตัวเดียว ทันใดนั้นเกิดเหตุการณ์อัศจรรย์ พบเห็นสายน้ำพวยพุ่งขึ้นมาคล้ายน้ำเดือด ก่อนที่พระพุทธรูปปางมารวิชัย หล่อด้วยทองสัมฤทธิ์ ศิลปะลพบุรี จะผุดขึ้นมาเหนือน้ำ ชาวบ้านจึงพร้อมใจกันอัญเชิญไปประดิษฐาน ณ วัดไตรภูมิ

การปรากฏองค์ลึกลับ ต่อมาองค์พระได้หายไปจากวิหารอย่างไร้ร่องรอย ก่อนจะพบว่าพระพุทธรูปปางมารวิชัย ลอยกลับมาอยู่ที่จุดเดิมในแม่น้ำป่าสักอีกครั้ง เหตุการณ์ดังกล่าวเกิดขึ้นซ้ำๆ จนชาวบ้านเชื่อว่าองค์พระมีความศักดิ์สิทธิ์และปรารถนาให้ประกอบพิธีบวงสรวงอัญเชิญลงดำน้ำเป็นประจำทุกปี

พระพุทธมหาธรรมราชา พุทธศิลป์และจิตวิญญาณแห่งเพชรบูรณ์

พระพุทธมหาธรรมราชาเป็นพระพุทธรูปปางสมาธิ ศิลปะสมัยลพบุรี (พุทธศตวรรษที่ 16 ร่วมสมัยขอมโบราณ) หล่อด้วยทองสัมฤทธิ์ ไม่มีฐาน หน้าตักกว้าง 13 นิ้ว สูง 18 นิ้ว พระพักตร์กว้าง พระโอษฐ์แบะ พระกรรณยาว

ตามความเชื่อทางประวัติศาสตร์ เชื่อกันว่า พ่อขุนผาเมือง เจ้าเมืองราด (อำเภอหล่มสักในปัจจุบัน) เคยได้รับพระราชทานพระพุทธรูปองค์นี้มาจากพระเจ้าชัยวรมันที่ 7 กษัตริย์ขอมโบราณ ก่อนจะตกทอดมาเป็นพระพุทธรูปคู่บ้านคู่เมืองของชาวเพชรบูรณ์

พิธีกรรม กุศโลบายและพันธสัญญาแห่งผู้นำ

ดร.วิศัลย์ โฆษิตานนท์ ประธานสภาวัฒนธรรมจังหวัดเพชรบูรณ์ ได้ศึกษาสืบทอดร้อยเรียงภูมิปัญญาอันแยบคายที่บรรพชนแฝงไว้ในจารีตประเพณีนี้....

1. การทำความสะอาดเมืองและการพิทักษ์สายน้ำ

ก่อนพิธีดำน้ำ เจ้าเมืองจะต้องเดินย่ำเท้าพาขบวนแห่ไปรอบเมือง ทำให้ข้าราชบริพารและชาวบ้านต้องพร้อมใจกันปัดกวาดเช็ดถูบ้านเมืองจนสะอาดสะอ้าน ขณะเดียวกัน การที่เจ้าเมืองต้องลงไปยืนแช่น้ำและดำผุดดำว่ายในลำน้ำป่าสัก ก็เป็นเครื่องเตือนใจมิให้ผู้นำปล่อยให้น้ำเน่าเสีย เพราะหากน้ำเน่า เจ้าเมืองนั่นเองที่จะต้องลงไปสัมผัส ทั้งยังสร้างจิตสำนึกให้ชาวบ้านละเว้นการทิ้งขยะสิ่งปฏิกูลลงแม่น้ำ

2. ภูมิปัญญาจัดการธรรมชาติผ่านการเสี่ยงทาย 6 ครั้ง

ในพิธี ณ ท่าน้ำวัดโบสถ์ชนะมาร ผู้ว่าราชการจังหวัด (พ่อเมือง) จะเป็นผู้อัญเชิญองค์พระพุทธมหาธรรมราชา พระคู่บ้านคู่เมือง ลงดำน้ำ ร่วมกับตัวแทนกรมการเมืองทั้ง 4 ได้แก่ เวียง วัง คลัง นา ซึ่งก็คือระบบการปกครองส่วนกลางในสมัยโบราณของไทย หรือที่เรียกว่า "จตุสดมภ์" อันหมายถึงเสาหลักทั้ง 4 ต้นที่ใช้บริหารราชการแผ่นดินตั้งแต่สมัยอยุธยา โดย 4 หน่วยงานหลัก (จตุสดมภ์) ได้แก่

กรมเวียง (เมือง) ดูแลความสงบเรียบร้อย, ปราบปรามโจรผู้ร้าย, และตัดสินคดีความร้ายแรงในเมืองหลวง

กรมวัง ดูแลกิจการในราชสำนัก, งานพระราชพิธี, และพิจารณาคดีความของคนในวัง

กรมคลัง จัดเก็บภาษีอากร, ดูแลรายได้ของแผ่นดิน, และติดต่อค้าขายกับต่างประเทศ

กรมนา ส่งเสริมการทำมาหากิน, ดูแลที่ทำกินของราษฎร, และสำรองเสบียงอาหารไว้ใช้ยามสงคราม

ตัวแทนเหล่านี้ได้รับการคัดเลือกจากประชาชนหลากหลายอาชีพมาร่วมยืนประกบสี่ทิศ โดยพิธีจะทำการดำน้ำรวมทั้งสิ้น 6 ครั้ง ซึ่งทิศทางการดำน้ำจะขึ้นอยู่กับผลการบวงสรวงและเสี่ยงทายต่อหน้าองค์พระ:

หันสู่ทิศเหนือ (ทิศต้นน้ำ) เพื่อวิงวอนขอฟ้าฝนให้ตกต้องตามฤดูกาล พืชผลธัญญาหารอุดมสมบูรณ์

หันสู่ทิศใต้ (ทิศปลายน้ำ) เพื่อปัดเป่าโรคภัยไข้เจ็บ สิ่งชั่วร้าย และความทุกข์ยากให้ลอยมลายไปกับกระแสน้ำ

3. พันธสัญญาแห่งผู้นำ

คำอธิษฐานกลางสายน้ำมิใช่เรื่องงมงาย แต่เป็นเสียงเตือนสติและสัจจะของผู้นำ ยามที่นายศรัณยู มีทองคำ ผู้ว่าราชการจังหวัดเพชรบูรณ์ ก้าวลงสู่สายน้ำป่าสัก คือภาพแทนของการถอดวางอำนาจ แล้วใช้สองมือประคององค์พระต้านกระแสน้ำเชี่ยวกราก เพื่อแบกรับความสุขความปลอดภัยของราษฎรไว้เหนือสิ่งอื่นใด

จากรากเหง้าโบราณ สู่ลมหายใจของคนรุ่นใหม่

เพื่อให้มรดกทางความคิดนี้คงอยู่ ดร.เสกสรร นิยมเพ็ง นายกเทศมนตรีเมืองเพชรบูรณ์ ได้เชื่อมโยงศรัทธาดั้งเดิมเข้ากับคนรุ่นใหม่ ภายใต้แนวคิดหลัก "ศรัทธาสถิตมั่นคง ดำรงอยู่ในธรรมะ" เพื่อตอกย้ำว่ารากเหง้าทางวัฒนธรรมจะไม่ถูกตัดขาดจากกระแสการพัฒนา

สำหรับในปีนี้จังหวัดเพชรบูรณ์ ได้กำหนดการงานประเพณีอุ้มพระดำน้ำ ประจำปี 2569

ระหว่าง วันที่ 8 – 17 ตุลาคม พ.ศ. 2569

ชมขบวนแห่ทางบก วันที่ 10 ตุลาคม พ.ศ. 2569 (ตระการตารอบเมืองเพชรบูรณ์)

พิธีอุ้มพระดำน้ำ (วันแรม 15 ค่ำ เดือน 10) ในเช้าวันที่ 11 ตุลาคม พ.ศ. 2569 ณ ท่าน้ำวัดโบสถ์ชนะมาร (บริเวณวังมะขามแฟบ)

สายธารแห่งศรัทธาที่ไม่เคยเหือดแห้ง

ประเพณีอุ้มพระดำน้ำจึงมิใช่เพียงภาพความขลังบนหอคอยสูง มิได้จมหายไปกับก้นบึ้งของแม่น้ำ หากแต่คือ “ภูมิปัญญาแห่งความกตัญญูต่อสายน้ำ สำนึกความรับผิดชอบของผู้นำ และพลังศรัทธาบริสุทธิ์ของชุมชน” ที่หลอมรวมเป็นเนื้อเดียวกัน ตราบใดที่แม่น้ำป่าสักยังคงไหลริน ผู้นำยังคงรักษาสัจจะต่อแผ่นดิน และหัวใจของคนเพชรบูรณ์ยังคงยึดมั่นในสัจจะ จิตวิญญาณแห่ง “ศรัทธาสถิต” จะยังคงดำรงอยู่อย่างมั่นคงคู่แผ่นดินเพชรบูรณ์ตราบนานเท่านาน

 แฟ้มภาพ : ภาพบรรยากาศ ประเพณีอุ้มพระดำน้ำ

ชาติ วิกสิตโกมุท

บรรณาธิการข่าวเพชรชัยออนไลน์