เจาะลึก “โครงการแลกดิน” ทำได้จริงตามกฎหมาย แต่ทำไมเกิดเหตุ “เบรกรถขุด” ที่หนองไผ่?

 

          เพชรบูรณ์ – กลายเป็นประเด็นที่สังคมท้องถิ่นให้ความสนใจ จากกรณีเหตุการณ์เมื่อต้นเดือนกรกฎาคม 2569 ที่ผ่านมา ณ พื้นที่สาธารณประโยชน์ หมู่ที่ 6 บ้านวังชงโค ตำบลกองทูล อำเภอหนองไผ่ จังหวัดเพชรบูรณ์ เมื่อฝ่ายปกครองในพื้นที่ (กำนัน) ได้สั่งระงับการปฏิบัติงานของผู้รับเหมาที่นำเครื่องจักรเข้ามาดำเนินการขุดดินในที่สาธารณะ โดยมีการอ้างว่าเป็นคำสั่งจากผู้บริหารองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น ในขณะที่ฝ่ายบริหารชี้แจงว่าได้หารือด้วยวาจากับทางอำเภอแล้ว แต่ยังมิได้ยื่นเอกสารเสนอขออนุมัติอย่างเป็นทางการ

        เหตุการณ์ดังกล่าวทำให้เกิดคำถามตามมาในหมู่ประชาชนว่า “โครงการแลกดิน” คืออะไร? สามารถทำได้จริงหรือไม่? และกระบวนการที่ถูกต้องตามระเบียบราชการต้องเป็นอย่างไร เพื่อไม่ให้เกิดปัญหาการละเมิดกฎหมายในภายหลัง

“โครงการแลกดิน” ทำได้จริง แต่ “นึกจะทำก็ทำไม่ได้”

      ในทางปฏิบัติของราชการส่วนท้องถิ่น “โครงการแลกเปลี่ยนสิ่งปลูกสร้างหรือทรัพยากร (เช่น ดิน หรือมูลดิน)” เพื่อประโยชน์สาธารณะ สามารถดำเนินการได้จริง เช่น การขุดลอกสระน้ำสาธารณะที่ตื้นเขิน โดยให้ผู้รับเหมานำดินที่ขุดไปแลกเปลี่ยนเป็นค่าจ้างแทนการจ่ายเงินงบประมาณ หรือที่เรียกกันติดปากว่า "โครงการแลกดิน"

      ทว่า การดำเนินการในที่ดินสาธารณประโยชน์นั้น มีกฎหมายควบคุมไว้อย่างเคร่งครัด โดยเฉพาะ ประมวลกฎหมายที่ดินมาตรา 9 และ ระเบียบกระทรวงมหาดไทยว่าด้วยการดูแลรักษาและคุ้มครองป้องกันที่ดินอันเป็นสาธารณสมบัติของแผ่นดิน ซึ่งมีขั้นตอนทางราชการที่ชัดเจน

       การที่องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นจะดำเนินโครงการในที่สาธารณะ ไม่ใช่นึกจะทำก็ทำได้ทันที แต่ต้องผ่านกระบวนการตามลำดับขั้นตอน

5 ขั้นตอนสำคัญ... กระบวนการที่ถูกต้องตามกฎหมาย

1.      การสร้างการมีส่วนร่วมและทำประชาคม: เริ่มต้นจากความต้องการของประชาชนในพื้นที่ โดยต้องผ่านการทำประชาคมหมู่บ้านและประชาคมตำบล เพื่อสร้างความโปร่งใสและตรวจสอบร่วมกัน

2.      การบรรจุเข้าแผนพัฒนาท้องถิ่น: เมื่อผ่านประชาคมแล้ว โครงการจะต้องถูกนำไปบรรจุและเข้าแผนพัฒนาท้องถิ่น มีการออกแบบแปลนงาน และกำหนดราคากลางรวมถึงร่างขอบเขตงาน (TOR)

3.      การขออนุมัติใช้ที่ดินและการจำหน่ายมูลดิน (ขั้นตอนสำคัญทางกฎหมาย): เนื่องจากการขุดดินในที่สาธารณะและการนำดินออกจากพื้นที่ ถือเป็นการทำประโยชน์ในที่ดินของรัฐ ท้องถิ่น "ต้องทำเรื่องเสนอขออนุมัติต่อนายอำเภอและผู้ว่าราชการจังหวัด" (ตามระเบียบกระทรวงมหาดไทย) เพื่อขออนุญาตใช้พื้นที่และขออนุมัติเรื่องการจัดการมูลดินอย่างถูกต้อง ไม่สามารถสั่งการด้วยวาจาแล้วดำเนินการได้ทันที

4.      การผ่านความเห็นชอบจากสภาท้องถิ่น: โครงการและงบประมาณ (หรือรูปแบบการแลกเปลี่ยนผลประโยชน์) จะต้องถูกนำเข้าเสนอต่อสภาองค์การบริหารส่วนตำบลเพื่อขอความเห็นชอบ

5.      กระบวนการจัดซื้อจัดจ้างตามระเบียบพัสดุ: เมื่อได้รับอนุมัติจากทุกภาคส่วนแล้ว งานพัสดุจะต้องดำเนินการประกาศจัดซื้อจัดจ้าง หรือจัดทำสัญญาจ้าง/สัญญาแลกเปลี่ยนอย่างเป็นทางการตาม พ.ร.บ.การจัดซื้อจัดจ้างและการบริหารพัสดุภาครัฐ

บทสรุปและข้อพึงระวังของ "ผู้บริหารท้องถิ่น"

      จากเหตุการณ์ที่บ้านวังชงโค หมู่ 6 ตำบลกองทูล ที่เกิดขึ้นนั้น สะท้อนให้เห็นถึงช่องว่างในการประสานงานและการข้ามขั้นตอนทางราชการ แม้ว่าเจตนาของผู้บริหารอาจต้องการพัฒนาพื้นที่เพื่อประโยชน์ของส่วนรวม แต่ระเบียบและขั้นตอนของทางราชการคือสิ่งสำคัญที่สุดที่มิอาจละเลยได้

      หน่วยงานบริหารราชการส่วนท้องถิ่นย่อมทราบดีว่า การดำเนินการใด ๆ ในที่สาธารณประโยชน์โดยที่ยังไม่มีหนังสืออนุมัติอย่างเป็นลายลักษณ์อักษรจากนายอำเภอหรือผู้ว่าราชการจังหวัด อาจเข้าข่ายการกระทำความผิดฐานบุกรุกหรือทำลายทรัพย์สินของทางราชการได้ การที่ฝ่ายปกครองในพื้นที่เข้าตรวจสอบและสั่งระงับเหตุ จึงเป็นการทำหน้าที่ปกป้องผลประโยชน์ของรัฐตามวงรอบกฎหมาย

เรื่องนี้จึงเป็นอีกหนึ่งกรณีศึกษาที่สำคัญว่า ทุกโครงการของรัฐ... ความโปร่งใสและระเบียบขั้นตอนตามกฎหมาย ต้องมาก่อนเครื่องจักรเสมอ.

กองบรรณาธิการ รายงาน